Collaborateurs zaten opgesloten in bewaringskamp Eikenderveld

In 2022 bestaat de Heerlense wijk Eikenderveld, een wijk vooral gebouwd voor NS-personeel, 100 jaar, en dat wil de wijk graag vieren, lezen wij op de website van de Bewonersraad Eikenderveld. Eikenderveld kent een rijke historie. Wat veel mensen uit Eikenderveld en omgeving echter niet weten is dat er in deze wijk een bewaringskamp voor NSB'ers en andere collaborateurs was gevestigd.

Op 17 september 1944 werd Heerlen en omgeving bevrijd van de Duitse bezetting. Al dan niet vermeende NSB'ers, 'moffenmeiden' en andere 'landverraders' uit Heerlen, Kerkrade, Voerendaal en andere plaatsen in de Oostelijke Mijnstreek werden gearresteerd en in de kelder van het Heerlense stadhuis ondergebracht in afwachting van hun verhoor en berechting.

Gedurende de eerste dagen verbleven zo'n 150 'politieke delinquenten' in de raadskelder. Voedsel was er amper. De hygiëne liet te wensen over. Scholen werden gevorderd om de alsmaar groeiende stroom verdachten onder te brengen. Een aantal vrouwelijke arrestanten werd eerst gedetineerd in het Claracollege aan de Gasthuisstraat, later in de St. Pancratius-ULO aan de Laan Van Hövell tot Westerflier.

Op 21 september 1944 werd een deel van de Centrale Werkplaats voor Jeugdige Werklozen aan de Esschenderweg (nu Parallelweg) te Eikenderveld, een leer- en werkbedrijf, in gebruik genomen als Bewaringskamp Esschenderweg. Dit kamp lag nabij de steenkolenmijn Oranje Nassau I en het spoorwegemplacement.

Volgens geraadpleegde archiefstukken verbleven er op 6 december 1944 527 politieke delinquenten in dit kamp, mannen en vrouwen. Op 6 februari 1945 457. En op 17 maart 1945 nog maar 77 personen. Alle kampcommandanten waren door de gemeente Heerlen gedetacheerde politiebeambten. De kampbewakers, oud-leden van de Orde Dienst (OD), vormden een apart bewakingspeloton. Dagelijks verscheen er een dagrapport. Hierin vermeldde de kampcommandant welke verdachte personen op die dag waren 'ingekomen' en 'ontslagen'. Ook werden er 'bijzonderheden' vermeld, bijvoorbeeld: overgebracht naar het Noodziekenhuis aan de Stationsstraat; overgebracht naar het St. Josephziekenhuis te Heerlen; huisarrest opgelegd; ten gevolge van een noodlottig schot tijdens zijn werkzaamheden overgebracht naar het St. Josephziekenhuis in Heerlen; terug naar 2 weken verzwaard arrest; meegenomen door de Opsporingsdienst voor nader onderzoek; verblijft in de woning van haar moeder tot nader order; overgebracht naar R.K. Jongensschool te Voerendaal; huisarrest verleend voor 2x24 uur in verband met een ongeval van zijn vader; de kinderen zijn tegelijkertijd met hun gearresteerde ouders in kamp opgenomen. 

Om de drie maanden diende het gemeentebestuur van Heerlen een declaratie in bij het Militair Gezag te Heerlen, later bij het Directoraat-Generaal van de Bijzondere Rechtspleging te Den Haag. Dit wegens gebruik, inrichting, onderhoud en bewaking van het Bewaringskamp Esschenderweg, ''alsmede voor de kosten van voeding en legering der politieke delinquenten''. Alles werd in rekening gebracht: sloten, grendels en spijkers gekocht bij de Gebroeders Schmitz (ijzerwarenhandel); kolen gekocht bij de firma Hennen en Co; schilderbenodigheden gekocht bij firma A. van Wersch; houtwaren gekocht bij de firma H.J. Franck; levensmiddelen gekocht bij de Coöperatieve Vereniging 'Ons Dagelijks Brood' (ODB); melk gekocht bij Coöperatieve Inrichting 'De Mijnsteek'; vleeswaren gekocht bij M. Gielis van het slachthuis; stro(balen) gekocht bij de boeren Huynen en Habets (bestemd voor het opvullen van de bedden van de politieke delinquenten). De laatste declaratie is gedateerd 11 maart 1949, betreft echter de periode 21 september 1944 – 7 maart 1947. In totaal werden vele duizenden guldens gedeclareerd.

Evenals in andere interneringskampen vonden er ook in Bewaringskamp Esschenderweg ontsnappingen en mistoestanden plaats. Zo wist in mei 1946 de gehate nazi Frans Reckert, voormalig hoofdopzichter van O.N. III (Heerlerheide), tijdens W.O. II bedrijfsleider op de Staatsmijn Maurits te Lutterade-Geleen, het kamp spoorloos te ontvluchten. Ook werden (vermeende) politieke delinquenten door bewakers getreiterd en mishandeld. Zo moesten zij bijvoorbeeld 'grammofoonplaatje draaien'; met één hand op de grond steunend heel snel om zijn as draaien, tot dat men niet meer kon.

Vele honderden arrestanten uit Heerlen en omgeving belandden in het bewaringskamp aan de Esschenderweg, onder meer Wiel Knipa (1921-2002), de legendarische Heerlense carnavalsvedette, lid van de NSB en van de Nederlandse Arbeidsdienst.

Inmiddels zijn sporen van Bewaringskamp Esschenderweg allang verdwenen. Het kamp moet nabij Kinderstad Heerlen gevestigd zijn geweest.

Esschenderweg (Parallelweg
Fotograaf
Collectie M. Krutzen